درمان خشکی واژن؛ ۱۰ روش قطعی و فوری + راهنمای کامل 1405

خشکی واژن چیست و فیزیولوژی رطوبت طبیعی

خشکی واژن که در اصطلاح پزشکی گاهی با نام آتروفی واژن یا سندرم ادراری تناسلی یائسگی شناخته می شود، وضعیتی است که در آن دیواره های واژن رطوبت طبیعی خود را از دست داده و نازک، ملتهب و خشک می شوند. واژن سالم دارای یک لایه نازک از مایع شفاف است که توسط غشای مخاطی ترشح می شود. این مایع نه تنها به حفظ خاصیت ارتجاعی و انعطاف پذیری بافت کمک می کند، بلکه با حفظ محیط اسیدی، از رشد باکتری های مضر و عفونت ها جلوگیری می نماید.

دیواره واژن از لایه های عضلانی و مخاطی تشکیل شده است. در حالت طبیعی، هورمون استروژن باعث ضخیم شدن اپیتلیوم واژن و ذخیره گلیکوژن در سلول های آن می شود. باکتری های مفید واژن یعنی لاکتوباسیل ها از این گلیکوژن تغذیه کرده و اسید لاکتیک تولید می کنند. این اسید لاکتیک محیط واژن را اسیدی نگه داشته و از رشد پاتوژن ها جلوگیری می کند. همچنین استروژن جریان خون در شبکه عروقی لگن را افزایش می دهد که منجر به تراوش مایع شفاف از مویرگ ها به سطح مخاط و ایجاد رطوبت طبیعی می شود. زمانی که سطح این هورمون در بدن افت می کند، جریان خون در ناحیه لگن کاهش یافته و غدد ترشح کننده رطوبت فعالیت کمتری خواهند داشت.

علت های اصلی خشکی واژن در زنان

برای انتخاب بهترین روش درمان، ابتدا باید بدانیم که چرا این اتفاق رخ می دهد. علل این عارضه به دو دسته هورمونی و غیر هورمونی تقسیم می شوند:

۱. کاهش سطح استروژن

استروژن هورمون اصلی زنانه است که مسئول حفظ ضخامت، رطوبت و خاصیت اسیدی واژن است. افت این هورمون در شرایط زیر رخ می دهد:

• دوران یائسگی و پیش یائسگی: شایع ترین علت خشکی واژن، کاهش طبیعی تولید استروژن توسط تخمدان ها در سنین میانسالی است.
• دوران بارداری و شیردهی: تغییرات شدید هورمونی در این دوران و افزایش پرولاکتین در زمان شیردهی، سطح استروژن را به شدت سرکوب می کند.
• برداشتن تخمدان ها: جراحی و خارج کردن تخمدان ها باعث یائسگی ناگهانی و افت شدید رطوبت واژن می شود.
• درمان های سرطان: شیمی درمانی و پرتو درمانی به ویژه در ناحیه لگن، می توانند به تخمدان ها آسیب رسانده و تولید هورمون را متوقف کنند.

۲. مصرف داروها

برخی از داروهای رایج دارای عوارض جانبی هستند که رطوبت غشاهای مخاطی بدن از جمله واژن را کاهش می دهند. این داروها شامل انتی هیستامین ها (که برای آلرژی و سرماخوردگی استفاده می شوند)، داروهای ضد افسردگی به ویژه مهارکننده های بازجذب سروتونین، برخی داروهای ضد اضطراب و داروهای درمان آسم می باشند.

۳. عوامل روانشناختی و عدم تحریک کافی

استرس مزمن، اضطراب، افسردگی و خستگی مفرط می توانند بر پاسخ جنسی بدن تاثیر منفی بگذارند. عدم پیش نوازش و تحریک کافی پیش از رابطه جنسی نیز باعث می شود غدد بارتولین و دیواره واژن فرصت کافی برای ترشح مایع روان کننده را نداشته باشند که منجر به احساس خشکی و درد هنگام دخول می شود.

۴. بیماری های زمینه ای

بیماری هایی مانند سندرم شوگرن (یک بیماری خودایمنی که غدد تولید کننده رطوبت در چشم و دهان و واژن را درگیر می کند)، دیابت کنترل نشده و کم کاری تیروئید از دیگر علل مهم خشکی مخاط واژن هستند.

۵. محصولات بهداشتی و شوینده های نامناسب

استفاده از صابون های معطر، شامپو بدن های قوی، دوش واژینال و اسپری های بهداشتی زنانه، فلور طبیعی باکتری های مفید واژن را از بین برده و تعادل پی اچ را بر هم می زنند. این امر باعث التهاب، خشکی و آسیب به بافت مخاطی می شود.

علائم و نشانه های هشدار دهنده

خشکی واژن تنها به معنای فقدان رطوبت نیست، بلکه یک تغییر بافتی است که علائم آزاردهنده ای به همراه دارد:

• احساس خارش، سوزش و التهاب مداوم در ناحیه تناسلی و دهلیز واژن.
• دیسپارونیا یا درد شدید هنگام رابطه جنسی و دخول که می تواند منجر به اجتناب از رابطه و سردمزاجی شود.
• خونریزی خفیف یا لکه بینی پس از مقاربت به دلیل ایجاد پارگی های میکروسکوپی در بافت نازک شده واژن.
• تکرر ادرار، سوزش ادرار و عفونت های مکرر مجاری ادراری. کاهش استروژن باعث نازک شدن دیواره مجاری ادراری نیز می شود.
• احساس کشیدگی و ناراحتی در هنگام راه رفتن، ورزش کردن یا نشستن های طولانی مدت.

درمان های پزشکی و دارویی قطعی

پزشک متخصص زنان بر اساس شدت علائم، سن بیمار و سوابق پزشکی، یکی از روش های زیر را تجویز می کند:

استروژن درمانی موضعی

این روش موثرترین درمان برای خشکی ناشی از یائسگی است. استروژن موضعی مستقیما در واژن استفاده شده و جذب سیستمیک بسیار کمی دارد، بنابراین عوارض هورمون درمانی سراسری را به همراه ندارد.

• کرم های واژینال استروژن: که با اپلیکاتور مخصوص در داخل واژن تزریق می شوند.
• قرص های واژینال: قرص های کوچکی که هر شب یا چند بار در هفته درون واژن قرار می گیرند.
• حلقه های واژینال: حلقه های نرمی که توسط پزشک در واژن قرار داده شده و به مدت سه ماه به آرامی استروژن آزاد می کنند.

داروهای غیر هورمونی خوراکی

داروهایی مانند اوسپمیفرن وجود دارند که گیرنده های استروژن را در بافت واژن تحریک می کنند بدون اینکه بر بافت سینه یا رحم تاثیر منفی بگذارند. این داروها برای زنانی که به دلایلی مانند سابقه سرطان سینه نمی توانند از استروژن استفاده کنند، گزینه مناسبی هستند.

لیزر درمانی و آر اف واژینال

روش های نوین کلینیکی مانند لیزر دی اکسید کربن (مانند مونالیزا تاچ) و رادیوفرکوئنسی (آر اف) با ایجاد حرارت کنترل شده در لایه های زیرین مخاط واژن، باعث تحریک فیبروبلاست ها و کلاژن سازی مجدد می شوند. لیزر با استفاده از طول موج خاصی، ستون های حرارتی میکروسکوپی در بافت ایجاد می کند. این آسیب های کنترل شده، مکانیسم ترمیم طبیعی بدن را فعال کرده و باعث تکثیر فیبروبلاست ها و سنتز کلاژن نوع یک و سه می شود. در نتیجه، دیواره واژن دوباره ضخیم و پر از رگ های خونی می شود. این روش ها بدون درد، بدون خونریزی و بدون نیاز به دوره نقاهت هستند.

پی آر پی و تزریق چربی

استفاده از پلاسمای غنی از پلاکت خون خود فرد (پی آر پی) یا تزریق چربی به دیواره واژن، به جوانسازی بافت و افزایش خون رسانی کمک کرده و علائم خشکی را به طرز چشمگیری کاهش می دهد.

تفاوت روان کننده ها و مرطوب کننده های واژینال

بسیاری از افراد تفاوت میان این دو محصول را نمی دانند، در حالی که کاربرد آن ها کاملا متفاوت است:

مرطوب کننده های واژینال

این محصولات برای استفاده منظم و روزانه طراحی شده اند تا رطوبت پایه بافت را حفظ کنند. مرطوب کننده ها هر دو تا سه روز یک بار استفاده می شوند و به درون بافت مخاطی نفوذ کرده و خاصیت ارتجاعی آن را بهبود می بخشند. این محصولات حتی در روزهایی که رابطه جنسی ندارید نیز باید استفاده شوند.

روان کننده ها

روان کننده ها صرفا برای کاهش اصطکاک در حین رابطه جنسی کاربرد دارند و اثر آن ها موقتی است.

• روان کننده های پایه آب: بهترین و ایمن ترین گزینه هستند. به راحتی شسته می شوند، باعث ایجاد عفونت نمی شوند و با کاندوم های لاتکس و اسباب بازی های جنسی سیلیکونی سازگارند.
• روان کننده های پایه سیلیکون: ماندگاری بالاتری دارند و در آب حل نمی شوند، اما شستن آن ها کمی دشوارتر است.

اهمیت اسمولالیته در روان کننده ها

اسمولالیته یا غلظت ذرات در روان کننده ها یک فاکتور بسیار مهم اما کمتر شناخته شده است. سازمان بهداشت جهانی توصیه می کند که روان کننده های واژینال باید اسمولالیته ای کمتر از ۳۸۰ میلی اسمول بر کیلوگرم داشته باشند. روان کننده هایی با اسمولالیته بالا باعث می شوند آب از سلول های بافت واژن خارج شده و سلول ها دچار چروکیدگی و آسیب شوند. این امر نه تنها خشکی را در درازمدت تشدید می کند، بلکه خطر انتقال عفونت های مقاربتی را نیز افزایش می دهد. بنابراین هنگام خرید روان کننده، بررسی ترکیبات و انتخاب محصولات ایزوتونیک بسیار حیاتی است.

درمان های خانگی و طبیعی

علاوه بر درمان های پزشکی، برخی راهکارهای خانگی می توانند به عنوان مکمل به بهبود وضعیت کمک کنند:

• کپسول ویتامین ای: ویتامین ای یک انتی اکسیدان قوی است که به ترمیم بافت ها کمک می کند. می توانید محتویات یک کپسول ژلاتینی ویتامین ای را سوراخ کرده و به صورت موضعی در دهانه واژن استفاده کنید.
• ژل الوئه ورا طبیعی: الوئه ورا خاصیت تسکین دهندگی و اب رسانی بالایی دارد. حتما از ژل خالص و بدون الکل، عطر و مواد نگهدارنده استفاده کنید تا باعث سوزش بیشتر نشود.
• روغن نارگیل: اگرچه روغن نارگیل خاصیت ضد قارچی و مرطوب کنندگی دارد، اما همانطور که گفته شد، نباید همزمان با کاندوم لاتکس استفاده شود. برای استفاده روزانه و خارج از زمان رابطه جنسی، ماساژ ملایم ناحیه خارجی با روغن نارگیل بکر می تواند مفید باشد.
• پروبیوتیک ها: مصرف مکمل های پروبیوتیک خوراکی یا استفاده از شیاف های پروبیوتیک واژینال به بازگرداندن جمعیت لاکتوباسیل ها و تنظیم پی اچ اسیدی واژن کمک کرده و از عفونت های ثانویه ناشی از خشکی جلوگیری می کند.

تغذیه و اصلاح سبک زندگی برای پیشگیری و درمان

رژیم غذایی و عادات روزانه تاثیر مستقیمی بر سلامت غشاهای مخاطی بدن دارند:

• مصرف فیتواستروژن ها: مواد غذایی حاوی استروژن گیاهی مانند سویا، توفو، دانه های کتان، کنجد، نخود و عدس می توانند به طور طبیعی به تنظیم سطح هورمون ها در بدن کمک کنند.
• اسیدهای چرب امگا ۳: مصرف ماهی های چرب، گردو و دانه های چیا به بهبود گردش خون در ناحیه لگن و افزایش ترشحات طبیعی کمک می کند.
• هیدراتاسیون کافی: نوشیدن حداقل هشت تا ده لیوان اب در روز برای حفظ رطوبت تمام بافت های بدن از جمله واژن ضروری است.
• پرهیز از سیگار و الکل: نیکوتین باعث تنگ شدن رگ های خونی و کاهش جریان خون به ناحیه تناسلی می شود. ترک سیگار یکی از مهم ترین گام ها برای درمان خشکی واژن است.
• لباس زیر مناسب: استفاده از لباس زیر نخی، گشاد و تنفس پذیر از تجمع گرما و رطوبت مضر جلوگیری کرده و به سلامت فلور واژن کمک می کند.

جدول مقایسه محصولات درمان خشکی واژن

پرسش های متداول درباره درمان خشکی واژن

آیا خشکی واژن یک مشکل دائمی است؟

خیر، در اکثر موارد این عارضه قابل درمان و کنترل است. اگر علت آن یائسگی باشد، با درمان های جایگزینی هورمون یا لیزر درمانی می توان بافت را به حالت طبیعی بازگرداند. اگر ناشی از دارو یا استرس باشد، با رفع عامل زمینه ای، ترشحات طبیعی باز خواهند گشت.

آیا استفاده از روغن نارگیل برای خشکی واژن ضرر دارد؟

روغن نارگیل یک مرطوب کننده طبیعی عالی است، اما بزرگترین خطر آن در زمان استفاده همزمان با کاندوم های لاتکس است. روغن باعث تجزیه سریع لاتکس و پارگی کاندوم می شود. همچنین در برخی زنان ممکن است باعث بر هم خوردن تعادل باکتریایی و ایجاد عفونت قارچی شود.

بهترین پماد برای خشکی واژن در یائسگی چیست؟

پمادها و کرم های حاوی استروژن موضعی مانند استرادیول یا استریول که توسط پزشک تجویز می شوند، بهترین و قطعی ترین درمان برای خشکی واژن در دوران یائسگی هستند. این داروها مستقیما بافت را بازسازی می کنند.

آیا خشکی واژن باعث عفونت می شود؟

بله. رطوبت طبیعی واژن و محیط اسیدی آن، سدی در برابر باکتری های مضر هستند. خشکی واژن باعث ایجاد ترک های میکروسکوپی و تغییر پی اچ می شود که راه را برای ورود باکتری ها و عفونت های مکرر ادراری و واژینال باز می کند.

آیا فیزیوتراپی کف لگن به خشکی واژن کمک می کند؟

گاهی اوقات درد هنگام رابطه جنسی که با خشکی اشتباه گرفته می شود، در واقع ناشی از واژینیسموس یا گرفتگی عضلات کف لگن است. در این موارد، فیزیوتراپی کف لگن با آموزش تکنیک های شل کردن عضلات و استفاده از دیلاتورها، به رفع درد و بهبود کیفیت رابطه جنسی کمک شایانی می کند.