تعیین وکیل تسخیری در چه صورتی و چگونه انجام می شود؟
در نظام حقوقی ایران، حق دفاع یکی از بنیادین ترین حقوق هر شهروند است. بر اساس اصل سی و پنجم قانون اساسی، طرفین دعوا حق دارند در تمام محاکم دادگستری برای خود وکیل انتخاب کنند. اما واقعیت جامعه نشان می دهد که بسیاری از افراد به دلیل مشکلات مالی یا عدم آگاهی از روند دادرسی، امکان استفاده از یک وکیل پایه یک دادگستری را ندارند. از سوی دیگر، در پرونده های کیفری که جان، آبرو و آزادی یک فرد در میان است، حضور یک وکیل مدافع متخصص نه یک امتیاز، بلکه یک ضرورت قانونی و انسانی محسوب می شود. به همین دلیل، قانونگذار در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، نهادی به نام وکالت تسخیری را پیش بینی کرده است تا هیچ متهمی به دلیل فقر یا سنگینی اتهام، بدون دفاعیه رها نشود. در این مقاله جامع، به عنوان یک مرجع حقوقی، تمامی زوایای تعیین وکیل تسخیری، شرایط آن، تفاوت آن با وکیل معاضدتی و مراحل قانونی درخواست آن را بررسی می کنیم.
وکیل تسخیری چیست و چرا به این نام شناخته می شود؟
کلمه تسخیر در لغت به معنای گرفتن و تسلط یافتن است، اما در اصطلاح حقوقی، وکیل تسخیری به وکیلی اطلاق می شود که اراده متهم در انتخاب او دخالتی نداشته و توسط مقام قضایی دادگاه یا بازپرس برای دفاع از متهم تسخیر یا تعیین می گردد. این وکلا از میان وکلای دادگستری یا کارآموزان وکالت که در حوزه قضایی مربوطه فعالیت دارند، به صورت نوبتی یا بر اساس لیست های تنظیم شده توسط کانون وکلا و مرکز وکلای قوه قضائیه انتخاب می شوند.
هدف اصلی از پیش بینی این نهاد، تضمین حق دادرسی عادلانه و جلوگیری از تضییع حقوق متهمانی است که یا در مضیقه مالی هستند و یا با اتهامات بسیار سنگینی روبرو شده اند که حضور وکیل در آن ها اجباری است.
چه زمانی تعیین وکیل تسخیری الزامی است؟ (بررسی ماده 348)
مهم ترین و حساس ترین بخش قانون آیین دادرسی کیفری در خصوص وکیل تسخیری، ماده 348 این قانون است. بر اساس این ماده، در جرایمی که مجازات آن ها بسیار سنگین است، جلسه رسیدگی بدون حضور وکیل متهم اساسا تشکیل نمی شود. اگر متهم خودش وکیلی معرفی نکند یا وکیل او بدون عذر موجه در دادگاه حاضر نشود، تعیین وکیل تسخیری توسط دادگاه الزامی است.
این جرایم سنگین که در بندهای الف، ب، پ و ت ماده 302 قانون آیین دادرسی کیفری به آن ها اشاره شده، عبارتند از:
- جرایم موجب مجازات سلب حیات مانند قصاص نفس، اعدام و رجم.
- جرایم موجب مجازات حبس ابد.
- جرایم موجب مجازات قطع عضو.
- جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی که میزان دیه آن ها نصف دیه کامل یا بیشتر از آن باشد.
- جرایم موجب مجازات تعزیری درجه چهار و بالاتر.
در جرایم موضوع ماده 302، حتی اگر متهم صراحتا اعلام کند که نیازی به وکیل ندارد و می خواهد شخصا از خود دفاع کند، دادگاه حق ندارد این خواسته را بپذیرد و حتما باید یک وکیل تسخیری برای او تعیین کند تا در جلسه دادگاه حضور یابد. عدم رعایت این تشریفات، از موجبات نقض رأی در دیوان عالی کشور خواهد بود.
تعیین وکیل تسخیری به دلیل عدم تمکن مالی (بررسی ماده 347)
حالت دوم برای تعیین وکیل تسخیری، زمانی است که متهم با جرمی روبرو است که حضور وکیل در آن الزامی نیست، اما به دلیل فقر مالی قادر به استخدام وکیل خصوصی نیست. مطابق ماده 347 قانون آیین دادرسی کیفری، متهم می تواند تا پایان اولین جلسه رسیدگی از دادگاه تقاضا کند که وکیلی برای او تعیین شود. در این حالت، دادگاه وضعیت مالی متهم را مورد بررسی قرار می دهد. اگر عدم تمکن مالی او برای دادگاه محرز شود، از بین وکلای حوزه قضایی همان شهرستان و در صورت نبود امکانات، از نزدیک ترین حوزه قضایی برای متهم وکیل تسخیری تعیین می کند.
نکته بسیار مهم در اینجا مهلت زمانی است. متهم باید حتما تا پایان اولین جلسه دادرسی درخواست خود را مطرح کند. اگر در جلسات بعدی متوجه شود که به وکیل نیاز دارد، دادگاه دیگر تکلیفی به پذیرش درخواست و تعیین وکیل تسخیری نخواهد داشت، مگر در موارد خاص و به تشخیص قاضی.
مراحل گام به گام درخواست وکیل تسخیری
برای بهره مندی از این حق قانونی، متهم یا خانواده او باید مراحل زیر را با دقت طی کنند:
در روز تعیین شده برای اولین جلسه رسیدگی، متهم باید در شعبه دادگاه کیفری حاضر شود و پیش از شروع یا در حین جلسه، به صورت کتبی یا شفاهی که در صورتجلسه قید شود، از قاضی رسیدگی کننده درخواست تعیین وکیل تسخیری نماید.
در صورتی که درخواست بر اساس ماده 347 و فقر مالی باشد، دادگاه مدارکی مانند فیش حقوقی، استشهادیه محلی، گواهی از کمیته امداد یا بهزیستی و وضعیت دارایی های ثبت شده را بررسی می کند تا ادعای اعسار یا نداری محرز شود.
پس از صدور دستور توسط قاضی، نامه ای به کانون وکلای دادگستری استان یا مرکز وکلای قوه قضائیه ارسال می شود تا بر اساس نوبت، یک وکیل پایه یک یا کارآموز وکالت به پرونده معرفی گردد.
وکیل تعیین شده پس از اطلاع از انتصاب، به شعبه مراجعه کرده، پرونده را مطالعه می کند و لایحه دفاعیه خود را تنظیم می نماید. از این پس، وکیل تسخیری نماینده قانونی متهم در دادگاه است.
تفاوت وکیل تسخیری و وکیل معاضدتی در یک نگاه
بسیاری از افراد این دو نهاد را با هم اشتباه می گیرند. در جدول زیر تفاوت های کلیدی این دو نوع وکالت به زبان ساده بیان شده است:
| ویژگی | وکیل تسخیری | وکیل معاضدتی |
|---|---|---|
| نوع پرونده | صرفا پرونده های کیفری | صرفا پرونده های حقوقی |
| مرجع تعیین کننده | دادگاه رسیدگی کننده | کانون وکلای دادگستری |
| زمان درخواست | تا پایان اولین جلسه دادرسی | پیش از طرح دعوا یا در مراحل اولیه |
| پرداخت هزینه | کاملا رایگان بر عهده قوه قضائیه | رایگان منوط به تایید عدم تمکن |
| الزام قانونی | در جرایم سنگین اجباری است | اختیاری و منوط به بررسی |
حق الزحمه وکیل تسخیری چگونه پرداخت می شود؟
یکی از سوالات متداول این است که آیا متهم باید پولی به وکیل تسخیری بپردازد؟ پاسخ منفی است. بر اساس قانون، حق الوکاله وکیل تسخیری توسط قوه قضائیه و از محل بودجه دولتی تامین می شود. متهم یا شاکی هیچ گونه تکلیفی در خصوص پرداخت هزینه به وکیل ندارند.
میزان این حق الوکاله بر اساس آیین نامه تعرفه حق الوکاله تعیین می شود و معمولاً معادل دو برابر حداقل تعرفه مصوب است که پس از پایان کار و تایید قاضی پرونده، توسط خزانه دولت به حساب وکیل واریز می گردد. این موضوع باعث می شود تا وکلای تسخیری نیز انگیزه کافی برای دفاع همه جانبه از موکلان خود را داشته باشند.
آیا می توان وکیل تسخیری را عزل یا تغییر داد؟
برخلاف وکیل خصوصی که موکل هر زمان بخواهد می تواند او را عزل کند، در مورد وکیل تسخیری اراده متهم برای تغییر وکیل محدود است. از آنجا که این وکیل توسط دادگاه تعیین شده، متهم نمی تواند صرفا به دلیل عدم رضایت سلیقه ای او را برکنار کند. با این حال، در دو حالت وکالت تسخیری مرتفع یا برطرف می شود:
- معرفی وکیل خصوصی: مطابق تبصره 2 ماده 348 قانون آیین دادرسی کیفری، هرگاه پس از تعیین وکیل تسخیری، متهم مبادرت به انتخاب و معرفی وکیل تعیینی یا خصوصی نماید، وکالت تسخیری خود به خود منتفی می شود و وکیل خصوصی جانشین او خواهد شد.
- تضاد منافع یا عذر موجه: اگر مشخص شود وکیل تسخیری در پرونده نفع شخصی دارد، یا با شاکی پرونده رابطه خویشاوندی نزدیک دارد، یا به هر دلیل موجهی مانند بیماری سخت قادر به ادامه دفاع نیست، دادگاه می تواند او را معاف کرده و وکیل تسخیری دیگری را جایگزین نماید.
وظایف وکیل تسخیری نسبت به موکل
برخی به اشتباه تصور می کنند چون وکیل تسخیری پولی از متهم نمی گیرد، ممکن است دفاع ضعیف تری ارائه دهد. این تصور از نظر قانونی و اخلاق حرفه ای کاملاً مردود است. وکیل تسخیری دقیقاً همان وظایف یک وکیل خصوصی را بر عهده دارد، از جمله:
- مطالعه دقیق و موشکافانه کل اوراق پرونده.
- حضور در تمامی جلسات بازپرسی و دادگاه.
- تنظیم لوایح دفاعیه مستدل و مبتنی بر مواد قانونی.
- استفاده از حق تجدیدنظرخواهی و فرجام خواهی در صورت محکومیت موکل.
- حفظ اسرار موکل و رعایت امانت داری.
در صورتی که وکیل تسخیری بدون عذر موجه در جلسه دادگاه حاضر نشود، علاوه بر اینکه دادگاه باید وکیل دیگری تعیین کند، وکیل غایب نیز به انتظامی کانون وکلا معرفی شده و با تخلفات انتظامی مواجه خواهد شد.
وضعیت وکیل تسخیری در مرحله دادسرا و تحقیقات مقدماتی
آیا در کلانتری یا دادسرا هم می توان وکیل تسخیری داشت؟ بر اساس ماده 48 قانون آیین دادرسی کیفری، متهم حق دارد در مرحله تحت نظر کلانتری و زمان شروع تحقیقات مقدماتی، از یک وکیل استفاده کند. با این حال، ساز و کار ماده 347 و 348 وکالت تسخیری عمدتاً مربوط به مرحله دادگاه است. در مرحله دادسرا، اگر متهم تمکن مالی نداشته باشد، می تواند از کانون وکلا درخواست وکیل معاضدتی نماید تا در جلسات بازپرسی او را همراهی کند. اما در جرایم ماده 302 که جرایم سنگین هستند، بازپرس نیز مکلف است پیش از صدور کیفرخواست، از حضور وکیل تعیینی یا تسخیری اطمینان حاصل کند.
پرسش های متداول درباره وکیل تسخیری
جمع بندی نهایی
نهاد وکالت تسخیری یکی از دستاوردهای مهم نظام حقوقی ایران در راستای تحقق عدالت و دادرسی عادلانه است. این ساز و کار تضمین می کند که هیچ شهروندی به دلیل فقر مالی یا سنگینی اتهام، از حق بنیادین دفاع محروم نماند. آگاهی از مواد 347 و 348 قانون آیین دادرسی کیفری به افراد کمک می کند تا در مواجهه با بحران های قضایی، به موقع درخواست خود را ثبت کرده و از ظرفیت های قانونی برای دفاع از جان، مال و آبروی خود بهره مند شوند. به یاد داشته باشید که مهلت درخواست وکیل تسخیری بسیار محدود است و باید در همان اولین جلسه دادرسی با قاطعیت مطرح گردد.